Vài kỷ niệm về bác Trần Văn Giàu



Hôm qua chat với huynh trưởng, huynh trưởng vừa viết xong bài này, bèn “ưu tiên em gái” cho coi trước. Hôm nay báo đăng lại có mấy chỗ khác hẳn, hỏi lại thì té ra do biên tập. Post bài gốc lên đây, bà con ai quan tâm thì đọc

I.

Tôi được quen Giáo sư Trần Văn Giàu năm 1980, trong Hội nghị về Nguyễn Trãi ở Viện Khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh. Lúc bấy giờ tôi được Ban phân công viết về Tao đàn Chiêu Anh Các, một bộ phận không thể bỏ qua trong văn học Hán Nôm ở Nam Bộ nhưng lại là một đề tài nhạy cảm theo cách nhìn chính thống đương thời. Biết Giáo sư Trần Văn Giàu là một nhà sử học lớn, lại là “con dân Nam Kỳ”, chắc chắn có thể chỉ giáo cho mình nhiều điểm vướng mắc, nên có vài lần tôi đề nghị anh Nguyễn Liệu Trưởng ban Văn học giới thiệu cho được tiếp xúc và thỉnh giáo, nhờ thế trong Hội nghị Nguyễn Trãi ấy tôi mới được gặp ông. Nghe anh Nguyễn Liệu nói thêm về gia đình, ông càng vui vẻ đồng ý cho một cái hẹn từ 18 đến 20h tại nhà riêng. Đến hẹn tôi mang một chồng tư liệu tới, trình bày khoảng một giờ, nghe xong ông nói luôn một mạch về mấy điểm cần lưu ý, kế nói “Bác không biết chữ Hán nhưng những điểm bác mới nói về lịch sử có giúp được gì cho cháu không?”. Tôi cũng ngay tình thưa “Những điểm bác nói cháu đã nghĩ tới, có điều cháu làm luận văn Đại học đến nay đã ba năm, còn bác mới nghe cháu trình bày qua trong một giờ đã nói được tất cả những cái khó của đề tài này mà còn sâu hơn, loại hậu sinh như cháu mà nói bác giỏi thì thật tức cười nhưng nói thật cháu rất phục, xin bác cho phép cháu thỉnh thoảng tới đây học hỏi”. Ông gật đầu nói “Cháu về thưa lại với ba là bác Sáu gởi lời thăm”.

Tôi được quen biết ông từ đó, nhưng đến 1982 mới thật sự có ấn tượng sâu sắc về ông. Năm ấy tôi và anh Huỳnh Ngọc Trảng viết một quyển sách về Nguyễn Đình Chiểu, vì là quyển sách đầu đời nên đặc biệt cẩn thận, tới gặp bác Sáu thưa với ông xin lão nhân gia pháp nhãn thùy thanh, nếu thấy in được thì viết cho một lời giới thiệu, còn không được thì thôi, bọn con không dám quá phận ra sách. Ông xem xong viết cho một Lời giới thiệu, đánh máy xong tới xin ông ký một chữ để giao cho cơ quan xuất bản, cũng cẩn thận hỏi lại “Thưa bác cuối Lời giới thiệu ký là Trần Văn Giàu hay Giáo sư Trần Văn Giàu?”, ông thản nhiên nhìn lên trần nhà nói “Trần Văn Giàu là đủ, Việt Nam có nhiều Giáo sư lắm nhưng chỉ có một Trần Văn Giàu thôi”.

Các đại nhân vật đâu thèm dựa vào danh hiệu!


II.

Năm 1987 có lần tôi tới Thư viện Khoa học xã hội tra mấy chữ Hán, kế đi vòng vòng trong phòng Thủ thư xem xem những sách mượn của người đọc gởi lại, có một quyển đề cập tới triều Nguyễn trong có bài của bác Sáu, mở ra xem thấy ông phê phán Lê Văn Duyệt, đại khái lúc ấy Lê Văn Duyệt làm Tổng trấn Gia Định thành, chính quyền Xiêm La muốn tranh giành ảnh hưởng ở Cao Miên nên kiếm chuyện, Lê Văn Duyệt bèn gởi tờ tâu lên Minh Mạng, đại ý nói là xin bệ hạ chuẩn bị sẵn, nếu phải đánh nhau xin sai một viên đại tướng đem quân theo đường Nghệ An qua Lào đánh mặt bắc, thần sẽ đem quân thủy bộ cùng tiến đánh mặt nam chứ không cho giặc ra tay trước, lời lẽ quả rất hung hãn. Nhưng xét từ trách nhiệm giữ đất yên dân thì tư tưởng quân sự của Lê Văn Duyệt là rất tích cực, tức không chấp nhận để chiến tranh xảy ra trên đất Việt Nam để tránh những thiệt hại về kinh tế – xã hội. Hơn thế nữa khoảng 1977 – 1984 ở Việt Nam các giới các ngành đều đồng ca cái điệp khúc Làm chủ…, cả quân đội cũng nêu ra luận điểm Làm chủ để tấn công, Tấn công để làm chủ, bài học chiến tranh biên giới tây nam cũng còn sờ sờ ra đó, mà sao ông bác lại chê Lê Văn Duyệt lên bờ xuống ruộng thế này? Lật lại bìa thấy là sách xuất bản ở Hà Nội khoảng 1963, 1964 gì đó, cười thầm nghĩ có đề bài để làm văn rồi, vì trong thời gian ấy Quốc trưởng Sămđéc đang ngầy ngà với chính quyền Ngô Đình Diệm về vụ đất đai Thủy Chân Lạp mà Việt Nam dân chủ cộng hòa đang có quan hệ tốt với Campuchia. Lập tức rời Thư viện phóng xe đạp tới nhà bác Sáu, vào thấy không có khách nào, chào hai ông bà già xong bèn cười cười nói với bác Sáu:


“Cháu vừa đi đọc sách ở thư viện về, thấy một bài của bác hay quá”.

Người ta ai mà không thích khen, ông già liền vui vẻ hỏi “Bài nào vậy?”.

“Thì bài bác chửi Lê Văn Duyệt ấy”.

Ông phản ứng rất nhanh mà cũng rất thẳng thắn “ĐM., hồi đó phải viết vậy đó mày!”.

Tôi bật ngửa ra trên cái ghế salon, dáng vẻ phải nói là rất hỗn hào, chỉ tay vào bụng ông buông ra hai chữ “Sử công (Thợ sử)!”.

Hai bác cháu cùng cười, kế nói chuyện thêm vài câu thì bác Sáu bước vào trong lấy ra một chai rượu tiêu, nói “Có đứa mới cho bác, cháu uống đi. Uống không hết thì mang về uống tiếp”.

Tôi cũng bước vào trong thưa với bác gái lấy cho hai cái ly, ra rót một ly mời ông. Chai rượu rất thơm, nhưng rất cay.

Sau đó hơn mười năm, Tạp chí Xưa và Nay và Hội Sử học thành phố mở một cuộc Tọa đàm về Lê Văn Duyệt, Tiến sĩ Trần Thị Thu Lương có dự, sau đó tới chơi kể lại cho tôi nghe, nói bác Sáu không dự cuộc Tọa đàm ấy.

Trong cuộc Tọa đàm Thế kỷ XXI nhìn về nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản do Hội Sử học Việt Nam tổ chức ở thành phố năm 2003, bác Sáu cũng không dự.

Chai rượu tiêu tôi không cầm về mà vẫn để ở chỗ bác Sáu, lâu lâu qua chơi với ông thì đem ra uống, mà cũng chỉ một mình tôi uống hết chai rượu ấy.

Một lương tri sử học thật sự chân chính không phải chỉ hướng tới việc nói ra sự thật, mà chủ yếu là tìm hiểu tại sao sự thật không được nói ra.


III.

Cách nay 15 năm, báo chí râm ran đưa tin về một giáo sư sử học Việt Nam được nhận giải thưởng gì đó của Nhật Bản. Một lần tôi ghé thăm nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu, nhân vui chuyện nhắc tới, anh nói “Đó là giải thưởng của một trường Đại học, bọn tôi đang nghĩ cách đề nghị một giải thưởng khác cao hơn cho ông Sáu Giàu, tiền cũng nhiều hơn”. Vài hôm sau tôi ghé thăm bác Sáu, sực nhớ tới bèn hỏi ông có chuyện ấy không, ông đáp “Thì mấy chú ấy tính như vậy, có điều…”. Tôi nôn nóng quạng luôn “Người khác cháu không nói làm gì, chứ bác là nhà sử học bậc nhất Việt Nam, còn là nhà hoạt động cách mạng lâu năm, chính phủ Việt Nam chưa trao giải nào mà lại nhận giải nước ngoài thì khó coi lắm”. Ông thoáng ngạc nhiên hỏi “Chú cũng nói vậy à?”. Tôi thừa thắng xốc tới “Dạ phải nói chứ. Với lại nhiều ngoại tệ mạnh vốn là chuyện hay, nhưng đời người ta phú quý phải đúng thời, bác bây giờ già rồi, ăn không ăn được chơi không chơi được, có tiền nhiều cũng đem cho chứ làm gì. Mà báo chí ầm ĩ lên, thiên hạ nghĩ bác có nhiều tiền, nhà chỉ có hai ông bà già với con Vàng, phúc đâu chưa biết mà đã thấy giống như sắp có họa”. Ông phì cười nói “Thì tôi nói họ thôi đi là được chứ gì, chú lo xa quá”. Tôi thở ra, lại thầm xấu hổ vì mình hấp tấp.

Năm 2002, một lần đi uống rượu tình cờ gặp anh Phan Xuân Biên ở Ban Tư tưởng Văn hóa Thành ủy, anh nói “Bọn tao vừa làm xong lý lịch đề nghị phong danh hiệu Anh hùng Lao động cho bác Sáu Giàu, báo cho mày biết vậy thôi”.

Người trí thức lớn phải thận trọng ngay cả khi được tôn vinh.


***

Tối hôm qua Lê Đại Anh Kiệt nhắn qua message “Ông Sáu Giàu mất rồi, hồi 17h”. Biết ông tuổi lớn bịnh nhiều, nhưng vẫn không kìm được thảng thốt “Trời” một tiếng, nước mắt tự nhiên ứa ra…

Người đã tròn trăm năm…


Ngày 17. 12. 2010


Advertisements
Bài này đã được đăng trong Other và được gắn thẻ , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s